گردش در ایران - مطالعه موردی گیاهان دارویی ایل الیکایی / بهاره حجتی
مطالعه موردی گیاهان دارویی ایل الیکایی / بهاره حجتی چهارشنبه بیست و چهارم فروردین 1390 11:3
 

مطالعه موردی گیاهان دارویی ایل الیکایی / بهاره حجتی

رابطه و پیوند انسان و گیاه به قدمت فرهنگ بشری است،از آغاز اولین آثار جوامع بشری ، استفاده از گیاه به عنوان  مواد غدذایی و دارو در تمام جوامع متداول بوده است.بیماری ها از آغاز تولد بشر همراه او بوده است ، بنابراین تلاش و کوشش بشر برای دفع بیماریها و توسل جستن به نیروهای ماوراالطبیعه و یا به کمک گیاه های داروئی بوده است  مثالی که در این رابطه می توان ارائه داد استفاده از دود وعطر گیاهان برای دفع نیروهای شیطانی اعتقاداتی که در این راستا وجود داشته همه و همه انسان را به سمت استفاده از محیط پیرامون خود و عناصر درون آن سوق می داده است.

می توان چنین گفت که ، شناخت گیاهان داروئی به قدمت فرهنگ بشری است. محققین رشته باستان شناسی گیاهی ، اطلاعات وسیعی پیرامون آشنائی و استفاده بشر از گیاهان داروئی در دوره های اولیه تمدن بشری بدست آورده اند. بنابراین به تدریج اعتقاد به نیروی شفا بخش گیاهان ، وجود گیاهان جادوئی و رشد آیئن و مراسم و مناسک خاص برای گیاهان بخشی از فرهنگ بشری را به خود اختصاص داده است.

مقدمه:بحث پیرامون فرهنگ بشری بدون شناخت گیاهان کامل نمی شود،در سال های اخیر توجه و علاقه محققین به گیاهان باعث بیداری و آگاهی آنان به نقش مهمی که گیاهان در فرهنگ بشری داشته شده است. نیاز انسان به گیاه در رابطه با مسائل  متعددی است.گیاه در بعضی موارد نقش خوراک، دارو، تهیه مسکن وحتی در بعضی جوامع نقشش تا حد موجودیتی غیر طبیعی و مقدس بالا می رود و نقش توتم را در ان جامعه ایفا می کند، استفاده از گیاه در مراسم مذهبی، جشن‏ها و آئین‏ها، مراسم عزاداری و سوگواری کاملاً مشهود است.علم گیاه قوم شناسی یا اتنو- بوتانیک، به مطالعه و بررسی رابطه بین انسان و گیاهان می‏پردازد، این علم به مطالعه روابط پیچیده‏ای که بین مصرف گیاه و فرهنگ وجود دارد، می‏پردازد. شاخه ای از حوزه دانشها و فن آوری های سنتی است، که آن را با نام های « دانش سنتی » (Traditional Knowledge )، « دانش قومی » ( Ethnoscience)، علم مردمی، علم قومی، علم محلی، علم سنتی، علم روستایی و … نام گذاری کرده اند.نقطه تمرکز آن بر روی نحوه استفاده از گیاهان، در فرهنگ ما و مناطق اقلیمی متنوع است. گیاهان علاوه بر مقاصد خوراکی به عنوان دارو نیز مورد استفاده می‏باشند. تنوع استفاده گیاهان در بسیاری از جنبه‏های فرهنگی بشر قابل تعمق است.

یکی از دلایل تحول و پیشرفت علم گیاه ‏شناسی ، نزدیک شدن این علم به رشته انسان‏شناسی است. واژة مردم‌شناسی گیاهی در آغاز قرن بیستم ظاهر شده است، اما موضوع این علم را می توان از نخستین دوره‌های حیات انسانی بازیافت و در  واقع آن را منشاء گیاه‌ شناسی و حتی کشاورزی و پزشکی به شمار آورد در اوایل قرن بیستم، مشارکت‏ها و همکاری‏ های میان رشته ای ، تحول زیادی را سبب شد. بنابراین انسان‏شناسی در مطالعات گیاهان که می تواند بخشی از ساختار فرهنگی جامعه ای را تشکیل ‏دهد، تنها به نقش فرهنگی آن قناعت نمی‏کنند، بلکه به کمک گیاه ‏شناسان به دنبال الگوهای مصرف، نحوه مصرف، روش‏های سنتی، تحول مصرف و روش‏های جدید هستند. گیاه ‏شناسان نیز تنها به ویژگی علمی گیاه اکتفا نکرده، بلکه به کمک مطالعات انسان‏شناسی، بدنبال ویژگیهای فرهنگی گیاه در آن جامعه می باشند. بنابراین همکاریهای میان رشته‏ای سبب گسترش آن شده است.

علم گیاه قوم شناسی شامل رشته‏های مختلفی است که به صورت میان رشته‏ای با یکدیگر فعالیت می‏کنند، از جمله گیاه‏شناسی: به منظور شناخت انواع گوناگون گیاهان؛ انسان‏شناسی: مطالعه بررسی و شناخت جوانب فرهنگی و مفهوم فرهنگی آن؛ زبان‏شناسی: شناخت واژه‏های بومی منسوب به گیاهان آن منطقه.

حوزه های کاری مردم شناسی گیاهی

مردم شناسی گیاهی علمی است ترکیبی، و حوزه های مختلفی را دربر می گیرد که در زیر به ذکر آنها می پردازیم.

۱٫نقش تغذیه: این بخش قسمت عمده ی حوزه مردم شناسی گیاهی را شامل می شود.

۲٫گیاهان دارویی محل : این گیاهان که به گیاهان شفابخش نیز معروفند جالب ترین بخش تحقیقات این رشته را شامل می شود؛ که درمان های پزشکی از کشور های توسعه یافته تا جهان سوم بر پایه این گیاهان استوار است.

۳٫گیاهان سمی.

۴٫پژوهش بر ابزار ها و روشهای کشت

گیاهان دارویی

در این پژوهش بر شاخه گیاهان دارویی این حوزه تأکید شده است.

انسان در آغاز زندگی خود روی این کره خاکی، یا بر اثر راهنمایی بازمانده غرایز یا به کمک تجربه و انباشت آن در فرهنگ، رفته رفته به خواص شگفت آور گیاهان پی برده است. گونه های این گیاهان در شرایط زیست محیطی و جمعیتی جدید در خطر نابودی و دانش هزار ساله درباره آنها در حال فراموشی است .

در این مقاله به بررسی موارد استفاده ی افراد ایل  الیکایی از طبیعت پیرامون و  بررسی نقش گیاهان دارویی گرمسار،تاثیری که  در زندگی این افراد دارد، خواهیم پرداخت.

مطالعه موردی گیاهان دارویی ایل الیکایی

جامعه مورد مطالعه و روش شناسی:

جامعه مورد مطالع در این تحقیق اهالی روستای فروان و حسین آباد کردها هستند ،از روستاهای شهرستان گرمسار واقع در استان سمنان منطقه مورد مطالعه می باشد. استان سمنان در دامنه جنوبی رشته کوه‏های البرز واقع است و بیش از ۹۸۰۰۰ کیلومترمربع وسعت دارد. از نظر مساحت استان ششم کشور است و با دارا بودن بیش از ۳۰% مناطق حفاظت شده زیست محیطی نظیر پارک ملی کویر مقام ویژه‏ای در کشور دارد.

از این رو شناخت گیاهان استان گرمسار اهمیت بسیار زیادی دارد. این استان به عنوان شاهراه ارتباطی شرق و غرب ایران و مسیر جاده ابریشم مقام خاصی دارد. شهرستان گرمساز، جلگه کم ارتفاعی است که از سه طرف به وسیله کوه احاطه شده و تنها از سمت جنوب به کویر محدود است  و از نظر پوشش گیاهی غنی می باشد.

برای مطالعه مورد نظراز مردم نگاری ( Ethnographic ) و ابزارهای مناسب برای تحقیقات میدانی مشاهده ، مشاهده همراه با مشارکت ، مصاحبه و روش ارزیابی مشارکتی روستائی (P.R.A.) . پس از جمع آوری اطلاعات اولیه ،به تعدادی از اطلاع رسان های کلیدی دسترسی پیدا کردیم و اطلاعات مربوط به گیاهان را در پرسشنامه ها پر کردیم.

دانش روستاییان از خواص متنوع، متفاوت و مفید بسیاری از گونه های گیاهی موجود به ما امکان جمع آوری داده های زیر را داد. برای رسیدن به این هدف پس از شناسایی روستای مورد مطالعه و انجام دادن اقدامات مقدماتی، ضمن آشنایی با مردم و یافتن افراد کلیدی و مصاحبه های نیمه ساختار یافته و ساختار نیافته، اطلاعات مناسبی از شیوه معیشت مردم و دانش و فناوری آن ها در ارتباط با گیاه به خصوص گیاهان دارویی به دست آمد . در طی این مدت ، اقدام به همراهی و مشارکت با آنها در زمینه جمع آوری نمونه گیاهان دارویی شد . این شیوه تحقیق کمکی برای جلب اعتماد جامعه مورد پژوهش و تطبیق مصاحبه های انجام گرفته درمیدان عمل و ثبت نتایج بود.

در این پژوهش چهار اطلاع رسان عمده در جمع آوری داده ها همکاری کردند.

  • پری خانم  – ۷۵ ساله ( روستای فروان )
  • قنبر مومنی – ۷۳ ساله ( روستای حسین آباد کردها )
  • علی قند علی دوست – ۷۵ ساله ( روستای حسین آباد کردها )
  • مش رضا شاه حسینی – ۷۰ ساله  ( روستای فروان )

یافته های پژوهش:

پس از جمع آوری و طبقه بندی داده ها سی و هشت گونه از گیاهان دارویی و خوراکی شناسایی شد که در جدول زیر به ذکر نام آنها می پردازیم .

لیست گیاهان منطقه گرمسار و فیروزکوه

شیرین لَه لِه

حُسنی

قُچ قُچَک

کولک

آردِج

گِزگَزنا

گل لاله

گزن گنی

بو مادران

پشمه شور

شیرخِشت

اُشلوم

تَرَن جَمی

شِکم شِکافته

چایی کوهی

آب تَره

آجو قواش (آجاقاباش)

سیمیج

سَلیمَک

باران گو ( کاردی )

مریم نخودی

باریجه

کِتریا

پوتنه ( پونه )

خاسین

گل خَتمی

مورت

خُرفه

خاک شیر

سیرما سُوقاق ( پیازچه )

آجو قوجی

چیریش ( سیریش )

اِسپند

گیا

کُما گوش

اُساقُدوس

گوبولَگ ( قارچ سفید )

گل کَزرَق و  غُدَه م

گیاهان دارویی و خواص دارویی آن:

برای هر یک از گیاهان خواصی ذکر شد که اکثراً دارویی و بعضاً تنها خاصیت خوراکی داشتند. در این جا به ذکر گیاهان دارویی همراه با خواص آنها می پردازیم.

نام گیاه

خواص دارویی

باریجه

ماده اولیه بسیاری از دارو ها ، برای درمان بیماریهای انگلی و درد دندان  ، قیمت بسیار بالا

خاک شیر

برای رفع عطش ، برای رفع گرما زدگی ، برای رفع خارش ، برای رفع زردی

حُسنی و آجوقوجی

مناسب برای شست و شوی معده

اسپند

برای درمان بیماری اسهال

مورت

برای شکسته بندی و سر درد

مریم نخودی

جایگزین واکسن فلج اطفال ، تسکین دهنده اعصاب ، رفع استفراغ ، درمان لاغری

گل لاله

باعث انعقاد خون می شود .

شیرین له له

ضد سرطان ، تسکین دهنده اعصاب ، دفع سنگ کلیه

شیر خشت

درمان حصبه

گِزگَزَنا

برای فشار خون

کولک

برای دل درد

پوتنه ( پونه )

برای رفع اسهال

خاسین

برای دل درد ، اسهال ، تسکین اعصاب

کتریا

برای دندان درد

باران گو ( کاردی )

برای سرما خوردگی ، سینه درد

سیمیج

برای سینه درد ، رفع گرمی ، تب بر

آجوقوآش

برای معده درد

چاهی کوهی

برای معده درد

آب تره

برای گرفتگی عضلات

شکم شکافته

سرما خوردگی ، صفرا ، سینه درد ، سرع

ترنجمی

برای درمان سنگ کلیه

کماگوش

برای دل درد

قچ قچک

تسکین دهنده اعصاب

بو مادران

تسکین دهنده اعصاب ، دل درد

کمرنگ شدن نقش گیاهان دارویی:

از خلال مصاحبه های صورت گرفته، با کمال تأسف به این نتیجه رسیدیم که نقش گیاهان دارویی روز به روز در بین جامعه مورد مطالعه کمتر می شود.

پس از مطالعه و ریشه یابی عوامل مؤثر در کمرنگ شدن نقش گیاهان آن را در سه طبقه عمده تقسیم کردیم.

خانه بهداشت: به دلیل پشرفت سریع علم پزشکی در زمینه داروهای شیمیایی و درمان سریع توسط این داروها، مردم روستا به خانه های بهداشت روی آورده اند و دیگر کمتر از گیاهان دارویی که در منطقه موجود است؛ استفاده می کنند و حتی در مصاحبه های آنها به این مورد اشاره شد که اگر بعضاً نیز بخواهند از گیاهان استفاده کنند، جوانان آنها را به دید تحقیر و تمسخر نگاه می کنند!

یکجا نشین شدن عشایر: بســــیاری از گیاهان دارویی نام برده در منــطقه ییلاق عشایر ( فیروزکوه ) یافت می شود. با یک جا نشین شدن عشایر دیگر امکان دسترسی به گیاهان از بین می رود و کم کم در خطر فراموشی قرار می گیرد.

عدم آگاهی نسل جدید به گیاها : این نیز در ادامه مورد دوم است که با یک جا نشین شدن عشایر، امکان آشنایی با گیاهان از بین می رود و همچنین عده ای از آنها تمایلی به کسب آگاهی در این زمینه نشان نمی دهند، تا این اطلاعات ارزشمند از طریق آنها به نسل بعدی منتقل شوند.

اینک وظیفه ما:

در ایران کار بر روی گیاهان از دیدگاه مردم شناسی بسیار تازه است. از سوی دیگر این دانش گیاه شناسی مردمی با شتابی باور نکردنی در حال فراموشی است. فراموشی در تمام جنبه ها، از شناسایی گیاهان تا فواید و شیوه های کاربرد آنها را در بر می گیرد. پس بر ماست که به صورت دقیق به ثبت این سرمایه های ملی همت گماریم تا آنها را از خطر فراموشی حفظ کنیم.

سپاسگزاری:

لازم است مراتب تشکر و قدردانی خودمان را از تمامی اهالی روستای فروان و حسین آباد به خصوص خانواده آقایان شاه حسینی و مؤمنی و همچنین دکتر مقصودی به جهت راهنمایی های ارزنده شان که مراحل مختلف این مقاله بدون همکاری و همراهی آنان ممکن نبود، اعلام نماییم.

منابع

فرهنگ مصور، گیاهان دارویی، امید بیگی، رضا، انتشارات مرکز تحقیقات طب سنتی و مفرات پزشکی، دانشگاه علوم‏پزشکی شهیدبهشتی ، ۱۳۶۷

فصلنامه علوم اجتماعی( ویژه گیاه مردم شناسی ) شماره ۳۴- ۳۵ ، فرهادی، مرتضی ، تابستان و پائیز ۱۳۸۵

نگاهی به گرمسار، سرزمین خورشید درخشان، اسدی، نوش­آذر، تهران : انتشارات پازینه، ۱۳۷۸

 گویش الیکایی،شاه حسینی، علیرضا، تهران : انتشارات بوستان اندیشه، سمنان,1384

نوشته شده توسط یونس شاه حسینی  | لینک ثابت |